Kotlina i okolice - Dziwiszów

Dziwiszów

Jedna z największych i najludniejszych wsi łańcuchowych w okolicy Jeleniej Góry. Wieś powstała, prawdopodobnie w 2 połowie XIII w. Dziwiszów był wsią rycerską, która rozwijała się szybko dzięki dogodnemu położeniu w pobliżu miasta, przy dość ruchliwym trakcie. Dziwiszów szybko podzielił się na dwie części Górny i Dolny. Być może, już wcześnie w okolicy wydobywano złoto, na pewno miało to miejsce w XV w. Świadczą o tym, stare szybiki odnalezione przy szosie do Jeleniej Góry, z których pozyskiwano złoto aluwialne z doliny Złotuchy. Wielkość wydobycia nie jest znana.

Do 1737 r obie części wsi, należały do von Bakischa. W 1765 r Dziwiszów Dolny należał do radcy handlowego Thommana, a jego wartość szacowano na 19 450 talarów. Natomiast Dziwiszów Górny, należał do radcy handlowego Jaegera, a jego wartość wynosiła 14 114 talarów. W 1785 r obie części należały do wdów po wspomnianych radcach, przy czym były to chyba siostry, bo nosiły te same panieńskie nazwisko Menzel. W 1818 r właścicielem, był królewski komisarz ds. poboru i policji Karl Thomann. W 1840 r obie części, należały do niejakiego Tschortnera, a ich wartość szacowano na 70 tyś. talarów.

Mieszkańcy wcześnie przeszli na protestantyzm i przejęli miejscowy kościół. Podczas wojny 30-letniej, chronili się w nim,   a w krytycznych momentach uciekali na wieżę, co stanowiło później swoistą ciekawostkę, opisywaną w książkach. W 1622 r przez wieś przeszedł, kilkutysięczny oddział Lisowczyków po nieudanej próbie zdobycia Jeleniej Góry grabiąc i paląc większą część wsi.

W XVIII w Dziwiszów, był już jedną z większych wsi w okolicy. W 1739 r Frankenberg z Grodźca uzyskał przywilej na roboty górnicze, co dało początek wydobycia rud miedzi. W 1765 r w górnej części wsi mieszkało 20 kmieci, 16 zagrodników i 86 chałupników, w tym 31 rzemieślników, w większości tkaczy. Znajdowały się 2 folwarki, wiatrak i młyn wodny. Dolna część zamieszkana, była przez 15 kmieci, 24 zagrodników i 93 chałupników, w tym 40 rzemieślników. Były 2 kościoły katolicki  i ewangelicki, plebania ewangelicka, 2 szkoły katolicka i ewangelicka, folwark i młyn wodny. Początek XIX w przyniósł dalszy szybki rozwój wsi, także dzięki górnictwu ród ołowiu, srebra i miedzi. W 1825 sztolnia rud miedzi Klarnera, znajdująca się w korycie Złotuchy, była już w likwidacji na skutek nieopłacalności wydobycia. W 1825 r w Dziwiszowie wymieniono królewski urząd celny, droga bowiem przez wieś, była ruchliwym traktem pocztowym ze znaną gospodą na Kapeli. W Dziwiszowie Dolnym stały 142 domy, pałac z folwarkiem, kościół katolicki i ewangelicki, dom modlitw i szkoła ewangelicka z pomocnikiem nauczyciela oraz dobry browar, młyn wodny i wapiennik. Pracowało też 71 krosien tkackich. W Dziwiszowie Górnym, było 106 domów, pomocnicza szkoła ewangelicka i młyn wodny. Pracowały 74 krosna, wśród rzemieślników, było 2 garbarzy. Natomiast w 1840 r w Dziwiszowie Dolnym, było 140 domów oraz zamek z wieżą, 2 kościoły, szkoła ewangelicka  z nauczycielem i pomocnikiem, folwark z browarem, młyn wodny oraz kamieniołom i wapiennik, w którym pracowało 8 robotników. Było też 36 warsztatów tkackich, a wśród mieszkańców 27 różnych rzemieślników i 11 handlarzy. Natomiast Dziwiszów Górny liczył 101 domów oraz szkołę ewangelicką obsługiwaną przez pomocnika z Dziwiszowa Dolnego. Były tu 2 folwarki, młyn wodny, pracowały 33 warsztaty tkackie, było też 24 różnych rzemieślników.

W 2 połowie XIX w największymi atrakcjami Dziwiszowa, były Kapela znana z pięknych widoków, kamieniołom marmurów oraz gospody z ogrodem różanym i kolumnadą. W samym Dziwiszowie, turystom polecano browar. W okresie międzywojennym w Dziwiszowie, działało 5 gospód w tym na Kapeli oraz stara karczma i browar. W latach 1905-21 istniała tu sekcja RGV, ponieważ Dziwiszów stał się popularnym letniskiem. Działalność rozpoczęła też niewielka fabryczka, produkująca części do maszyn rolniczych, a potem leśnych, była też poczta z połączeniem telegraficznym.

Wart zobaczyć:

1a – 1792 r. 1b – XIX w. 2, 3 – XVIII. 4 – 1852. 16 – XIX. 17 – 1876. 19 – XVIII. 20, 24, 27 – XIX. 31 – XVIII. 32, 33, 35 – XIX. 36 – XVIII. 38 – XIX. 39 dawny zajazd – XVIII. 43 – XVIII. 47, 48 – XIX. 66 – XVIII. 67, 70, 71, 72 – XIX. 73 – XVIII. 74, 80, 82, 84 – XIX. 86 – 1836. 87, 88, 89, 90, 91, 100, 103, 105, 106 – XIX. 108 – 1858. 109, 113, 115, 116 – XIX. 122 dawna karczma – 1834. 123, 124, 126 kuźnia, 132 – XIX. 139 – XX. 140, 141, 142, 147, 148, 158, 166 – XIX. 172 – XX. 174 – XVIII. 187, 213 – XVIII.

Dawne nazwy:

1255- Berwisdorff

1300- Berthwigisdorf

1319- Berwigisdorf, Berwigisdorph

1398- Berwigsdorff

1668- Bernsdorf

1677- Berbigsdorff, Berbisdorf

1726- Berbsdorff

1786- Bernsdorf

1816- Nieder-, Ober-Berbisdorf

1840- Bernharsdorf, Nieder-, Ober-Berbisdorf

1945- Babice, Berberysów, Dziewiążów

1946- Dziwiszów